Mikro Yeterlilikte Dijital Cüzdan ve Veri Taşınabilirliği: Üniversiteler İçin Rehber
Bir öğrenen mikro yeterlilik programını tamamladı, belgesini aldı. Üç yıl sonra başka bir üniversitede yüksek lisansa başvuruyor ya da bir işverene yetkinliğini göstermek istiyor. Belge hâlâ elinde mi? Karşı taraf onu, sizin sisteminize giriş yapmadan doğrulayabiliyor mu? Kazandığı AKTS kredisi başka bir programda değerlendirilebilecek biçimde mi kayıtlı?
YÖK'ün Yükseköğretim Kurumlarında Mikro Yeterlilikler Çerçevesine İlişkin Usul ve Esaslar metni bu soruları iki kavramla karşılar: dijital cüzdan ve veri taşınabilirliği. Bu yazıda iki kavramın metinde nerede geçtiğini, üniversitenin pratikte neyi kurması gerektiğini ve en sık yapılan hataları anlatıyoruz. Yönetmeliğin genel çerçevesi için YÖK mikro yeterlilik yönetmeliği rehberimizle başlayabilirsiniz.
Usul ve Esaslar ne diyor?
Dijital cüzdan ve taşınabilirlik tek bir maddede toplanmaz; tanımlar ile temel esaslara dağılmış durumdadır. İlgili hükümler şöyle:
| Madde | Hüküm (özet) | Üniversite için anlamı |
|---|---|---|
| 4/1-c | Dijital cüzdan: öğrenenlerin belgelerini güvenli, taşınabilir ve kullanıcı kontrolünde saklamasına, yönetmesine ve paylaşmasına imkân tanıyan dijital platform | Cüzdan öğrenenin kontrolünde olmalı; belge kurumun içine kilitlenmemeli |
| 4/1-ç | Dijital rozet: doğrulanabilir, taşınabilir ve uluslararası standartlarla uyumlu dijital sertifika | Rozet, veren kurumun sistemi dışında da doğrulanabilmeli |
| 6/g | AKTS kredileri paylaşılabilir, taşınabilir, biriktirilebilir, birleştirilebilir; öğrenme çıktıları ve kredi bilgileri dijital cüzdan platformunda oluşturulan dijital rozete işlenir | Rozet yalnızca "tamamladı" demez; çıktıları ve krediyi taşır |
| 6/h | Mikro yeterlilikler dijital öğrenme kayıtları ile uyumlu tasarlanır ve veri taşınabilirliği sağlanır | Kayıt yapısı baştan başka sistemlere aktarılabilir kurgulanmalı |
| 11/4 | Ölçme ve değerlendirme sonuçları öğrenenlerin dijital mikro yeterlilik belgelerine yansıtılır | Değerlendirme sistemi ile belge üretimi arasında veri akışı gerekir |
Dikkat edilmesi gereken nokta şu: metin hangi cüzdanın, hangi formatın ya da hangi standardın kullanılacağını söylemez. Nitelikleri tarif eder, teknik seçimi kuruma bırakır. Bu esneklik avantajdır ama kararın gerekçesini kurumun kendisinin yazmasını da zorunlu kılar.
Cüzdan, rozet ve öğrenci bilgi sistemi: kim ne tutar?
Uygulamada en çok karışan konu, verinin nerede durduğudur. Üç katmanı ayırmak işi kolaylaştırır:
| Katman | Ne tutar? | Kimin kontrolünde? |
|---|---|---|
| Öğrenci bilgi sistemi / kurum kaydı | Kayıt, devam, not, transkript ve diploma eki bilgisi | Kurum |
| Dijital rozet (belge) | EK-1 asgari bilgileri, öğrenme çıktıları, AKTS, doğrulama bilgisi | Kurum düzenler, öğrenen taşır |
| Dijital cüzdan | Öğrenenin farklı kurumlardan aldığı rozetler | Öğrenen |
Kurum kaydı ile rozet aynı şey değildir. AKTS karşılıkları diploma eki veya transkriptte de gösterilir (Madde 10/2); rozet ise bu bilginin öğrenenle birlikte dolaşabilen, doğrulanabilir kopyasıdır. Rozetin içeriği ve metaverisi için dijital rozet ve Open Badges rehberimize bakabilirsiniz. Rozete işlenecek asgari bilgiler ise EK-1'de on bir başlık hâlinde sayılır.
Veri taşınabilirliği pratikte ne demek?
"Taşınabilir" kelimesi metinde hem cüzdan, hem rozet, hem de AKTS kredisi için kullanılır. Pratik karşılığını beş testle ölçebilirsiniz:
- Dışa aktarma: Öğrenen rozetini kurumun platformundan standart bir dosya ya da bağlantı olarak alabiliyor mu?
- Makine tarafından okunabilirlik: Kayıt yalnızca görsel bir PDF mi, yoksa başka bir sistemin alan alan okuyabileceği yapılandırılmış veri mi?
- Bağımsız doğrulama: Bir işveren ya da başka bir üniversite, belgeyi veren kurumun sistemine üye olmadan doğrulayabiliyor mu?
- Kalıcılık: Hizmet sağlayıcı değişirse ya da sözleşme biterse verilmiş rozetler doğrulanmaya devam ediyor mu?
- Kredi bilgisinin korunması: Aktarılan kayıtta AKTS ve öğrenme çıktıları kayıpsız taşınıyor mu? Madde 6/g kredilerin biriktirilip birleştirilebilmesini öngördüğü için bu alanlar eksik kalırsa taşınabilirlik kâğıt üzerinde kalır.
Son madde, kredilerin birikmesi ve başka bir programda kullanılması meselesine bağlanır. Bu konuyu mikro kredi ve mikro kredilendirme yazımızda ayrıntılı ele aldık.
Dijital öğrenme kayıtlarıyla uyum: tasarım aşamasında başlar
Madde 6/h'nin ifadesi önemlidir: mikro yeterlilikler dijital öğrenme kayıtları ile uyumlu olacak şekilde tasarlanır. Yani taşınabilirlik, belge basılırken eklenen bir özellik değil, programın ilk tasarımından itibaren gözetilen bir ilkedir. Bunun somut adımları:
- Öğrenme çıktılarını ayrık ve ölçülebilir yazmak. Uzun bir paragraf hâlinde yazılmış çıktılar rozet metaverisine alan alan aktarılamaz.
- Bilgi paketi ile rozet alanlarını eşlemek. Bilgi paketindeki ad, düzey, AKTS, ölçme yöntemi ve başarı kriterleri, rozette aynı adla ve aynı değerle yer almalıdır.
- Kalıcı tanımlayıcılar kullanmak. Programa ve her belgeye değişmeyen bir kimlik numarası verilmesi, yıllar sonra yapılan doğrulamayı mümkün kılar.
- Değerlendirme sisteminden belgeye otomatik akış kurmak. Madde 11/4 sonuçların dijital belgeye yansıtılmasını ister; notların elle kopyalanması hata ve tutarsızlık üretir.
Kişisel veri ve öğrenenin kontrolü
Cüzdanın "kullanıcı kontrolünde" olması, paylaşma kararının öğrenende olması anlamına gelir. Kurum rozeti düzenler; kime, ne zaman ve hangi kapsamda gösterileceğine öğrenen karar verir. Bu yaklaşım kişisel verilerin korunması açısından da daha sağlıklıdır, ama kurumun bazı kararları önceden yazmasını gerektirir:
- Rozette hangi kişisel verinin görüneceği; doğrulama sayfasında yalnızca gerekli bilginin açılması
- Öğrenenin rozetini gizleme, paylaşımı geri alma veya cüzdandan silme imkânı
- Hatalı düzenlenen bir rozetin geri çekilme ve düzeltme prosedürü
- Hizmet sağlayıcıyla çalışılıyorsa verinin nerede işlendiği ve sözleşme bitince ne olacağı
Bu kararların kişisel verilerin korunmasına ilişkin mevzuat açısından değerlendirmesini kurumun hukuk birimi ve veri sorumlusu yapmalıdır; bu yazı hukuki görüş yerine geçmez.
Platform seçerken sorulacak taşınabilirlik soruları
Belgelendirme altyapısı seçilirken taşınabilirlik çoğu zaman sonradan sorulur. Oysa sağlayıcıya bağımlılık en çok burada ortaya çıkar. Teklif aşamasında şu soruların yanıtını yazılı isteyin:
- Rozetler hangi açık standartla üretiliyor ve öğrenen bunları başka bir cüzdana aktarabiliyor mu?
- Doğrulama, sağlayıcının platformu kapansa da çalışmaya devam ediyor mu?
- Kurum tüm rozet ve kayıt verisini toplu ve yapılandırılmış biçimde dışa aktarabiliyor mu?
- Öğrenci bilgi sistemi ve değerlendirme sistemiyle veri alışverişi nasıl yapılıyor?
- Sözleşme sona erdiğinde verinin iadesi ve silinmesi nasıl belgeleniyor?
Avrupa tarafında Europass, dijital öğrenme belgelerinin saklanması ve doğrulanması için bir altyapı sunar; Open Badges 3.0 da W3C doğrulanabilir kimlik bilgisi (Verifiable Credentials) veri modeline dayanır. Usul ve Esaslar bunlardan birini zorunlu tutmaz, ancak Madde 6/ğ'nin istediği Avrupa Eğitim Alanı uyumu açısından bu tür açık yapılara uyumlu bir seçim ileride işinizi kolaylaştırır. Seçim kriterlerinin tamamı için mikro yeterlilik yönetim sistemi seçimi yazımıza göz atabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Rozeti yalnızca PDF olarak vermek. Görsel bir belge doğrulanabilir ve makine tarafından okunabilir bir kayıt değildir; Madde 6/h'nin istediği taşınabilirliği tek başına sağlamaz.
- Doğrulamayı kurum içi girişe bağlamak. Belgeyi görmek için işverenin hesap açması gerekiyorsa taşınabilirlik pratikte yoktur.
- Rozete AKTS ve öğrenme çıktılarını işlememek. Madde 6/g bu bilgilerin rozete işlenmesini açıkça ister; yalnızca program adı ve tarih yetmez.
- Sağlayıcı değişikliğini planlamamak. Altyapı değiştiğinde eski rozetlerin doğrulama bağlantıları kırılırsa geçmişte verilen belgeler değer kaybeder.
- Kuralları yönergeye yazmamak. Saklama, erişim, geri çekme ve dışa aktarma kuralları yazılı değilse uygulama kişilere bağlı kalır.
Sık sorulan sorular
Dijital cüzdanı üniversite mi sağlamak zorunda?
Usul ve Esaslar dijital cüzdanı, öğrenenlerin mikro yeterlilik belgelerini güvenli, taşınabilir ve kullanıcı kontrolünde saklamasına, yönetmesine ve paylaşmasına imkân tanıyan dijital platform olarak tanımlar (Madde 4/1-c). Cüzdanı kimin işleteceğini ya da hangi ürünün kullanılacağını belirlemez. Kurum kendi platformunu kurabilir, bir hizmet sağlayıcıyla çalışabilir ya da öğrenenin seçtiği cüzdana aktarımı destekleyebilir; belirleyici olan tanımdaki dört niteliğin karşılanmasıdır.
Veri taşınabilirliği yalnızca dosya indirmek mi demek?
Hayır. Madde 6/h mikro yeterliliklerin dijital öğrenme kayıtları ile uyumlu tasarlanmasını ve veri taşınabilirliğinin sağlanmasını ister. Bir PDF'i indirmek bu amacı tek başına karşılamaz; kaydın makine tarafından okunabilir olması, başka bir sistemde açılabilmesi ve veren kurumun platformu dışında da doğrulanabilmesi gerekir.
Usul ve Esaslar belirli bir teknik standart adlandırıyor mu?
Hayır. Metin, öğrenme çıktıları ile kredi bilgilerinin doğrulanabilir ve uluslararası standartlara uygun şekilde dijital cüzdan platformunda oluşturulan dijital rozete işlenmesini ister (Madde 6/g), ancak standardın adını vermez. Open Badges 3.0 gibi açık standartlar bu amaçla yaygın biçimde kullanılır; seçim kurumun kararıdır.
Öğrenen mezun olduktan sonra kayıtlarına erişebilmeli mi?
Usul ve Esaslar mezuniyet sonrası erişim için ayrıca bir süre belirlemez. Ancak cüzdanın kullanıcı kontrolünde ve taşınabilir olması tanımın parçasıdır. Öğrenenin kurumla ilişkisi bittiğinde belgesine erişemiyor ya da onu başka bir yere taşıyamıyorsa bu nitelik pratikte karşılanmamış olur. Erişim ve saklama kurallarını kurumun yönergesinde açıkça yazması gerekir.
Bu yazı, YÖK'ün yayımladığı Yükseköğretim Kurumlarında Mikro Yeterlilikler Çerçevesine İlişkin Usul ve Esaslar metnine dayanır; hukuki görüş değildir. MYYS onay ya da akreditasyon vermez; kurumların bu süreçlere hazırlanmasına destek olur. Rozet alanlarının eşlenmesi, dışa aktarma kuralları ve platform seçimi için MYYS hizmet paketlerine göz atabilir ya da iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.